Oecumenisch denkplatform voor hartstochtelijke en maatschappelijk betrokken theologie. Ook op twitter en facebook

Theologische portretten

*** Naast het uitgeven van het tijdschrift Ophef heeft de VTM in haar publicatiefonds de mogelijkheid bij te dragen aan het uitgeven van theologische publicaties, boeken, brochures etc.

 

Zo is de VTM samen met de theologische uitgeverij Narratio bezig een serie kleine boekjes uit te geven over theologen en theologes, die hebben bijgedragen tot het ontstaan van een kritische en maatschappelijk betrokken theologie. Reeds een twaalftal boekjes zijn in deze ‘VTM-theologenserie’ verschenen. Hieronder worden de uitgebrachte boekjes summier voorgesteld.

*** Reacties op deze boekjes hoort de VTM graag, evenals suggesties andere theologen en theologes in deze reeks te presenteren. Correspondentie in deze kan gericht worden aan Gerrie Huiberts, eindredactrice van de theologische portretten-reeks. Haar mailadres is: g.huiberts[at]quicknet.nl.

*** De boekjes zijn te bestellen via de website van Narratio of telefonisch via (0183) 628188.

 

De redactiegroep van de Portretten-serie wordt gevormd door: Dick Boer, Leen v.d.Herik en Wilken Veen. Eindredactrice van de boekjes is Gerrie Huiberts.

====================

Denken vanuit de ommekeer

Friedrich-Wilhelm-Marquardt theoloog in de twintigste eeuw

dr. Coen Constandse, 2017

94 pag. isbn 978 90 5263 2308

prijs € 9.00 bestellen

 

Friedrich-Wilhelm Marquardt is met zijn leven en zijn werk onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de twintigste eeuw. Bepalende momenten uit die geschiedenis –het socialisme, de Sjoa en de stichting van de staat Israël- spelen een centrale rol in zijn werk. In dit boekje volgen we Marquardt in het verloop van de twintigste eeuw, steeds met sprongen van ongeveer tien jaar. ZO kunnen we de belangrijkste aspecten van zijn theologie en de ontwikkeling daarvan bespreken, verbonden met de geschiedenis en zijn biografie. De theologie is volgens Marquardt door de Sjoa radicaal twijfelachtig geworden. Hoop en transcendentie zij diep aangevochten. Die situatie weet Marquardt alleen het hoofd te bieden in het gaan van een weg en in een praxis en levenswandel als antwoord op Gods roepende stem. Zo ontwikkelt zich zijn eigen theologie van het Woord: niet dogmatisch, maar vragend en zoekend. Het is een theologie die het geloof niet zekerder maakt dan wat het als geloven, vertrouwen, liefhebben en hopen is. Deze manier van theologiseren, alsmede de diepe invloed van de Sjoa, lijkt nog altijd onverminderd interessant en actueel te zijn voor een theologie van de 21e eeuw, en verdient daarom een plek in deze serie boekjes onder auspiciën van de VTM. lees meer

 

Lees verder →

De heel andere God wil een heel andere maarschappij

over het levenswerk van Helmut Gollwitzer (1908-1993)

PangritzAndreas Pangritz, 2015
91 pag. isbn 978 90 5263 223 0

prijs € 9,00 bestellen

 

Theologisch-politieke oordelen mogen omstreden blijven, maatschappelijke constellaties veranderen. Maar Gollwitzers theologische denkstijl zal waarschijnlijk van blijvende betekenis blijken. Het meest indrukwekkend vinden wij die in het boek over zijn gevangenschap: hij heeft zichzelf ervaren als door God ‘geleid’. De eschatologische hoogspanning waaronder zijn denken stond leidde hem niet weg uit de wereld van vandaag, maar altijd weer midden in de maatschappelijke conflicten van die wereld. Daarin was zijn ‘interveniërende’ denken ‘irregulier’ als de theologie van Luther. En Gollwitzer heeft de officiële kerk én de officiële politiek toenemend als te particulier ervaren. Hem ging het om de maatschappij in haar geheel – en deze mondiaal gedacht. Wat zich vandaag als ‘publieke theologie’ articuleert, schiet daaraan gemeten nogal te kort. Zij is met haar gedachten te veel bij de vraag of zij wel publiekelijk door kerkleidingen en regerenden geaccepteerd wordt.

Gollwitzers theologische kapitalismekritiek leek samen met zijn hele theologie door het instorten van het systeem van het ‘reëel bestaande socialisme’ in  het jaar 1989 te hebben afgedaan. Na zijn dood verdwenen zijn publicaties dan ook van de markt. Maar dat zou wel eens te voorbarig geweest kunnen zijn. De huidige economische crisis en het catastrofale verloop van het globaliseringsproces toont aan dat Gollwitzers oproep aan de christenen zich politiek te engageren actueler zou kunnen zijn dan ooit tevoren. lees meer

 

Lees verder →

Kapitaal als nieuwe religie

Over Arend Th. van Leeuwen (1918-1993) Theoloog in crisistijd
Theo Salemink

 

dr. Theo Salemink, 2014
76 pag. isbn 978 90 5263 239 1

prijs € 8,00 bestellen

 

De marxistische theoloog Arend Th. van Leeuwen ging als hervormd zendeling naar Indonesië, steunde de onafhankelijkheidsbeweging en kwam in conflict met zijn eigen partij, de PvdA. Zijn proefschrift uit 1947 ging over een middeleeuwse islamitische theoloog: Al Ghazzali als apologeet van de Islam. Zijn afscheidsrede aan de katholieke universiteit in Nijmegen in 1985 was getiteld Over de doodsgrens. “Wij leven in een bezeten tijd. En wij weten het”, zo begint zijn rede, naar een woord van Huizinga. En daartussen strekken zich bijna veertig jaar aan engagement en kritische theologie uit. Hij was directeur van Kerk en Wereld, hield zich bezig met de islam en het marxisme, met secularisatie en Koude Oorlog, met ‘ontwikkeling door revolutie’, maar ook met ‘profetie in een technocratische tijd’. Hij was sinds 1971 hoogleraar aan de katholieke Universiteit van Nijmegen. Zijn magnus opus stamt uit 1984 en was getiteld De nacht van het kapitaal. Hij pleitte voor een economische theologie. Hij noemde zich zelf een ‘structureel atheïst, maar meende dat de joods-christelijke traditie een unieke bron was voor religie- en ideologiekritiek, juist in deze seculiere tijd. Op persoonlijk vlak was hij vroom en bijbels. Van geboorte remonstrants, werd hij hervormd en werkte later aan een katholieke theologische faculteit. Hij stierf in 1993. De zegetocht van de neoliberale beweging na zijn dood heeft zijn economische theologie tijdelijk ‘verduisterd’, maar de bankencrisis sinds 2008 werpt een nieuw licht op Van Leeuwen’s fundamentele kritiek op het kapitaal en op andere ‘wanen’ van de burgerlijke samenleving. Hij zag in het kapitalisme een nieuwe ‘kosmische religie’ verschijnen, maar nu van volstrekt seculier aard.

 

lees meer

Lees verder →

Naar Messiaans Communisme

Over Frits Kuiper (1898-1974) dopers theoloog
postdr. Pieter Post, 2014
70 pag. isbn 978 90 5263 236 0
prijs € 8,00 bestellen

 

Naar Messiaans Communisme gaat over een van de meest markante doopsgezinde theologen van de twintigste eeuw: Frits Kuiper (1898-1974). Hij was een denker en een doener die de ‘verzoening’ van Israël en de volkeren hoog in het vaandel had staan. Daar wijst de titel ook op: die appelleert aan Gods oproep een wereldgemeenschap te vormen in vrijheid door gerechtigheid. Als denker ging het Kuiper in de theologie om de samenhang tussen de ‘gewone’ geschiedenis en de heilsgeschiedenis. Daarvan getuigen zijn ruime belangstelling voor het socialisme, het zionisme en het doperdom. Die vormden hem tot een uitgesproken maatschappijkritische rode theoloog, een bondgenoot van het Joodse volk en criticaster van de kerk en staat, zowel in gesproken woord, geschrifte, alsook in de daad. In het socialisme zag hij een gelijkenis van het koninkrijk  van God, in het zionisme een rechtvaardiging voor de stichting van de staat Israël (1948) ‘als toetssteen voor de hele mensheid’, en het doperdom beschouwde hij als een kritische luis in de pels van het instituut Kerk, maar hij meende daarin ook de uitingsvorm van de van Marx uitgaande socialistische beweging te zien. Karl Barth, Franz Rosenzweig en uiteraard de zestiende-eeuwse doperse voorman Menno Simons, erkende hij weliswaar als zijn leermeesters, maar in Lenin ontwaarde hij het formaat messias dat vergelijkbaar was met dat van de Perzische koning Cyrus in het Oude Testament. Als doener gingen Kuipers radicale denkbeelden, zijn bekendheid en betrokkenheid  op mens en wereld over religieuze en landsgrenzen heen. Als student werkte hij namens het European Student Relief en de Nansen Missie in Kazan om de hongerenden te voeden en de naakten te kleden. Als predikant werkte hij in de doopsgezinde gemeenten Amersfoort, Krommenie, Alkmaar en Amsterdam. Maar hij was ook een verzetsman, die na de bevrijding van 1945 zijn gemeentewerk een paar jaar stillegde om als vormingsleider voor Vrij Nederland aan de wederopbouw van Nederland te werken, in samenwerking met H.M. van Randwijk. Tenslotte volgde na zijn emiraat nog een paar jaar docentschap in Montevideo, Uruguay, aan het Seminario Evangelico Menonita de Teologia. lees meer

 

Lees verder →

De man en zijn karwei

Over Frans Breukelman (1916-1993)

Prof. dr. Rinse Reeling Brouwer, 2012
81 pag. isbn 978 90 5263 225 4
prijs € 8.00 bestellen

 

Frans Breukelman (1916-1993) was vóór alles een ‘dienaar van het Woord’. Hoe de taal van de boodschap van de schriften zó vertolken, dat zij zich opent voor de hoorder? De exegetische wetenschap van zijn leerjaren maakte hem radeloos. Daarom baande hij zich een eigen weg, vanuit een jarenlange omgang met het boek Genesis als ouverture tot de Tenakh en met het evangelie van Mattheüs als ouverture tot het apostolisch getuigenis. Bovendien onderzocht hij de grondwoorden, die ten grondslag liggen aan de theologieën van de Bijbelschrijvers en het doen onderscheiden van de ideologieën van de volkeren (waardoor ook de christelijke kerk zich telkens  weer liet beïnvloeden).

 

Het werk van Breukelman ligt inmiddels goeddeels gedocumenteerd in een tiental cahiers Bijbelse Theologie, waarvan er zeven postuum door leerlingen zijn verzorgd. In dit boekje worden ze alle tien getypeerd – niet omwille van het  afgeronde resultaat, maar als uitnodiging er zelf mee aan het werk te gaan.

In samenhang met het werk (het karwei) schetst dit werkje ook de persoon (de man), die dit werk verrichtte. Deze wist zich ten uiterste aangevochten door ‘de vloed’: de catastrofe van de Tweede Wereldoorlog en het nihilisme waarop het ferme heidendom uit de oorlogsjaren was uitgelopen. Vandaar de grote vragen, die woelden in zijn binnenste en waarop hij vanuit de schriften antwoord zocht. Wordt er een bestemming gegeven aan ons mensen zoals wij zijn in onze daden? Bestaat er een geschiedenis, waarin het gaat om bevrijding uit de benauwdheid midden in de tijd? Kun je spreken van een zegevierende verwerkelijking  van het heil in de ruimte?

Wie zulke klanken verneemt, kan moeilijk betwijfelen dat Frans Breukelman behoort tot de theologen die hebben bijgedragen aan een maatschappelijk betrokken theologie. lees meer

 

Lees verder →

Laat ons de woorden wagen van ’t woord dat is geschied

Over het werk van Th.J.M. Naastepad (1921-1996)


drs. Ineke van der Vlis, 2011
94 pag. isbn 978 90 5263 224 7
prijs € 7,00 bestellen

 

Ik ben niet gekomen om uw bibliotheek uit te breiden, maar om u toegang te verschaffen, zo vertolkt Th.J.M. Naastepad (1921-1996) de boodschap van Johannes. Toegang tot wat? Tot het boek op de lezenaar, in al onze kerkgebouwen prominent aanwezig, maar waarin door ons zo hemeltergend slordig gelezen wordt. En daar wilde Naastepad verandering in brengen. Want lezen is horen. En horen is doen.

Streng en onverbiddelijk – ‘scherp uw gehoor, scherp uw verstand’ – houdt hij zijn gemeente bij de les. Hij is autoritair en kan behoorlijk kribbig uit de hoek komen. Als ze liever gezellig koffie drinken in plaats van studeren in de boeken. Het spreekwoord zegt: ‘gezelligheid kent geen tijd’ en dat was precies waar hij zo bang voor was. Hij wilde zijn gemeente bij de tijd houden, met de oren gespitst en de ogen wijd open:

 

“…blijft aan het werk, blijft bij de discipline. Wij hebben ons werk te doen. Want God heeft haast. ‘Zie ik kom haastig’. Het valt altijd op, dat zodra een generatie in de gemeente door Gods geduld maar even ruimte krijgt om wat vrijer adem te halen, zij ook onmiddellijk van haar werk afdwaalt en zich de luxe permitteert van de religieuze beschouwing. Hoe komt dat toch steeds? Zelfs na de laatste oorlog hebben we nog niets geleerd. Waarom tarten wij God toch zo?…”

 

Over zijn liefde voor het Woord en de begeerte naar macht die verhindert dat het Woord wordt gebroken en gedeeld, ‘brood wordt in de hand van velen’,  daarover gaat het in deze korte biografie van priester/predikant Thomas Naastepad. lees meer

Lees verder →

De zachtmoedige revolutie

in de theologie van G.H. ter Schegget (1927-2001)


dr. Wilken Veen, 2007
78 pag. isbn 9789052632384
prijs € 7,00 bestellen

 

OP 9 november 2001 overleed op vierenzeventigjarige leeftijd de theoloog en ethicus G.H. ter Schegget. Na predikant te zijn geweest in Vreeland, op Curaçao en in Berlijn, was hij vijftien jaar docent filosofie aan de Sociale Academie de Horst. Vanaf 1982 tot aan zijn emeritaat in 1992 was hij namens de Nederlandse Hervormde Kerk hoogleraar theologische ethiek aan de Rijksuniversiteit te Leiden.

In ruim dertig jaar publiceerde Ter Schegget achttien boeken en een groot aantal artikelen, de meeste over ethiek, maar ook een aantal bijbels-theologische studies, waarin bijna altijd de opdracht van christenen en de christelijke gemeente in de maatschappij centraal stond. Ter Schegget was in die zin een “politieke theoloog”. Soms schreef hij expliciet over politieke onderwerpen (zoals in Klassenstrijd en staking en Kernwoorden bij Marx), maar in de meeste gevallen schreef hij theologie met het oog op de politiek.

Wilken Veen (1953) volgde Ter Schegget publicaties al die jaren op de voet. Over een groot aantal van Ter Scheggets boeken hield bij cursussen en leerhuizen. In deze studie probeert hij heel voorzichtig en vooral Ter Schegget zelf met veel citaten aan het woord latend een samenhang te ontdekken, die begrepen kan worden als: de theologie van Ter Schegget. lees meer

Lees verder →

Om de kracht van het weerwoord

De aanhoudende actualiteit van K.H. Miskotte (1894-1976)


Drs. Willem van der Meiden, 2006
79 pag. isbn 9789052636375
prijs € 7,00 bestellen

 

In woord en werk pendelde de hervormde theoloog K.H. Miskotte tussen God en de goden, tussen kerk en wereld, tussen het sublieme en het aardse, tussen religie en cultuur. Met een fijn afgestelde antenne voor de tijdgeest en een alzijdige belangstelling verzamelde hij indrukken vanuit de samenleving en confronteerde die met Schrift en traditie.  In zijn theologische werk streed dogmatiek met bevinding, passie met nuchtere analyse en wisselde  hij pamflettisme af met grote gedachtevluchten. Aan Miskotte hebben we de opleving van de christelijke belangstelling voor het jodendom, de revival van het oude testament, theologische weerwoorden tegen het fascisme, lessen van de secularisatie en een hernieuwd bijbels alfabetisme te danken. Niet al bij voorbaat zeker van zijn zaak, maar met alle aanvechting, gebrokenheid en soms vertwijfeling die in hem was, zocht Miskotte zijn weg in kerk en theologie.

 

Een dun boekje over een theoloog met een immens oeuvre – dat kan niet anders dan een oppervlakkige kennismaking zijn met en een subjectieve selectie bieden van diens leven en denkbeelden. In deze reeks worden spraakmakende theologen over het voetlicht gebracht die zich in het maatschappelijke debat van hun tijd hebben gemengd en zich politiek hebben geuit op kruispunten in de geschiedenis. Zo’n theoloog was K.H. Miskotte (1894-1976). De reeks – en ook dit boekje – wil deze theologen introduceren bij een geïnteresseerd publiek dat niet of nauwelijks bekend is met hun werk. Daarom is gekozen voor een bescheiden omvang, veel citaten en een biografische opzet. lees meer

Lees verder →

Een stem uit de kathedraal

Bisschop Romero en zijn volk (1917-1980)


Yosé Höhne-Sparboth, 2006
79 pag. isbn 9789052635378
prijs € 7,00 bestellen

 

Romero was geen gangbare theoloog, geen wetenschapper. Hij ontwikkelde niet een eigen theologie, zeker niet op basis van studie. De periode die hem bekend maakte, die hem tot op vandaag uitermate belangrijk maakt voor het volk van heel Latijns-Amerika en voor de kerkgeschiedenis beslaat de laatste drie jaar van zijn leven. Zijn betekenis was en is, dat hij door de situatie daartoe uitgedaagd een ambtsopvatting praktiseerde die in zijn context uiterst verrassend en moedig was, en die voorbeeldig is voor de hele christelijke kerkgemeenschap.

 

Staatsgeweld en staatsterreur doortrokken El Salvador. Romero werd een heilzaam middelpunt in die terreur, door zijn meelijdende aanwezigheid én door zijn duidende en aanklagende woord.  Zijn zondagse preken, het treuren om de vele doden, stem geven aan vertwijfeling en hoop, wekelijks de lijst van nieuwe misdaden opsommen, maakten Romero zo belangrijk tijdens zijn drie jaar als aartsbisschop.

Maar juist door zijn praktijk, werd ook zijn woord belangrijk. En dat belang leeft onverminderd voort sinds zijn praktijk plotseling werd beëindigd met de moord op Romero. De betekenis van Romero reikt ver over zijn dood heen, door de teksten die hij naliet. Zonder zijn praktijk verliezen de teksten hun betekenis. Maar ook doordat het volk na zijn dood een praktijk neerzet waarin deze teksten en daden als richtsnoer worden ervaren, blijft Romero een theoloog van gewicht. Daarom komen ook anderen dan Romero aan het woord in dit boekje, en wordt aandacht geschonken aan de actuele reacties op Romero. lees meer

Lees verder →

Voortgestuwd in de tijd

De intenties van Catharina J.M. Halkes (*1920)


Drs. Sieth Delhaas, 2005
96 pag. isbn 9789052633266
prijs € 7,00 bestellen

 

De plaats waar de theologie van Catharina Halkes zich van het begin af ontwikkeld heeft, is niet een studeerkamer op een universiteit. Zij ontwikkelde deze als ‘leek’ en als vrouw in de praktijk van de leken- en vrouwenbeweging. Pas in 1964, toen zij 45 jaar was, werd het voor katholieke vrouwen mogelijk om theologie te studeren. ZO ontwikkelt zij zich van een onbevangen meisje met weinig zelfvertrouwen tot een stem die een eigen kader schept voor geloof van vrouwen in een patriarchale cultuur.

Als voorzitter van de afdeling Breda van het Katholiek Vrouwen Gilde halverwege de jaren vijftig stelt Halkes alle nieuwe en onderhuidse bewegingen van haar tijd aan de orden. Tegen de achtergrond van de aanloop naar het Tweede Vaticaans Concilie wordt zij zich bewust van de positie van de leek in de kerk. Hierbinnen richt ze haar aandacht geleidelijk aan steeds meer op de man-vrouwverhouding.

Door de tegenvallende resultaten van dit concilie  wordt zij steeds feministischer. AL schrijvend, lezingen houdend en studerend ontwikkelt ze haar ideeën steeds verder.

Dit loopt uit op een leerstoel Feminisme en Christendom aan de Katholieke Universiteit in Nijmegen.

Ook daar en daarna blijft ze zich voortdurend ontwikkelen in samenhang met de kerken en de maatschappij om zich heen. Zo wordt haar theologie gaandeweg voortgestuwd in de tijd. Steeds blijft zij gericht op de mens en de context waarin zij/hij dan leeft. Daarbij houdt zij het oog gericht op de toekomst.

In dit boekje willen we het wordingsproces van haar theologie begrijpen tegen de maatschappelijke en kerkelijke achtergronden van haar tijd. lees meer

Lees verder →

Een heel andere god

Het levenswerk van Karl Barth (1886-1968)


dr. Dick Boer, 2002
72 pag. isbn 9789052633371
prijs € 6,00 bestellen

 

De theologie van Karl Barth kan niet los gezien worden van het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Zijn grote ontdekking was hoezeer de God, waar het in de theologie om gaat, met ‘onze’ cultuur in strijd is. Een cultuur die prat gaat op haar humaniteit, die zichzelf verstaat als de bakermat van vrijheid en democratie, kortom als beschaafde wereld. Maar Barth deed de pijnlijke ervaring op dat juist deze cultuur het toneel werd van een wereldoorlog, waarin naties elkaar te vuur en te zwaard bestreden en dat deden in de naam van God. In die onmogelijke situatie vond hij de weg terug naar de ‘heel andere’ God van de bijbel. De God, die haaks staat op de wereld die is, en ons richt op de wereld die komt. Een wereld, waarin de heer-schappij voorbij, een maat-schappij (van maten, makkers, zusters en broeders) een feit zal zijn.

Het gaat er Barth in de eerste plaats om deze ‘heel andere’ God te beluisteren, in de bijbel, of preciezer gezegd: in Jezus Christus. En luisterend naar deze ‘heel andere’ God moet de kerk er zich weer op gaan richten met de bevrijdingsgeschiedenis van God mee te gaan.

Zo worden theologie en maatschappij in Barths theologie verenigd, en het ligt dus zeer voor de hand dat dit boekje verschijnt onder auspiciën van de Vereniging voor Theologie en Maatschappij. lees meer

Lees verder →

Een stap verder dan de kerk

Betekenis en invloed van Dietrich Bonhoeffer (1906-1945)

 

dr. Wilken Veen, 2000
63 pag. isbn 9789052632375
prijs € 6,00 bestellen

 

De theologie van Dietrich Bonhoeffer en het bittere lot dat hem getroffen heeft, staan niet los van elkaar Bonhoeffer is niet vanwege zijn theologie vermoord – vanwege zijn theologie krijgt hij in september 1940 een spreekverbod en in maart 1941 een publicatieverbod -, maar vanwege zijn politieke activiteiten. Deze waren voor hem de noodzakelijke consequenties van zijn theologie.

Als wij het hebben over betekenis en invloed van Dietrich Bonhoeffer, doen we dat vanuit zijn leven en werk. Theologie en biografie vormen bij Bonhoeffer een eenheid, zoals die in de geschiedenis van de kerk en theologie slechts zeer zelden wordt aangetroffen. Zijn drie belangrijkste boeken, Nachfolge, Ethik, en Widerstand und Ergebung, moeten in de eerste plaats begrepen worden als reflectie op de situatie, waarin hij zich bevond. En tegelijk moest die theologische reflectie hem weer helpen bij de beslissingen, waarvoor hij en zijn medestanders in de praktijk van hun verzet tegen het nationaal-socialisme kwamen te staan.

Wij willen proberen leven en werk van Dietrich Bonhoeffer in deze samenhang te bespreken en zo te begrijpen waarom hij en zijn werk zo vaak worden aangehaald en geciteerd in de hedendaagse theologische boeken. Lees meer

Lees verder →