Oecumenisch denkplatform voor hartstochtelijke en maatschappelijk betrokken theologie. Ook op twitter en facebook

“De hoge muren van de Vrijheid” – Tiers Bakker

Tiers Bakker schrijft over onze ommuurde vrijheid.

Uit: Ophef 2015, 18e jrg., nr.3, blz.10-14.

 

** Efeze 5,14:  Daarom zegt Hij: Ontwaak, u die slaapt, en sta op uit de doden, en Christus zal over u lichten.

 

** “The illusion of freedom will continue as long as it’s profitable to

continue the illusion. At the point where the illusion becomes too

expensive to maintain, they will just take down the scenery, they will

pull back the curtains, they will move the tables and chairs out of the

way and you will see the brick wall at the back of the theater.”

 

Frank Zappa 1.Vrijheid  Vrijheid is een vreemd goedje. Eenieder heeft er een mening over vanuit zijn individuele vrijheid. Deze individuele vrijheden staan op gespannen voet met bijvoorbeeld nationalistische aanspraken op vrijheid. Keuzevrijheid past vaak niet in collectieve vrijheden.  Is vrijheid een onmogelijk begrip? En is het begrip vrijheid niet beter te benaderen vanuit de onvrijheid? De kernvraag blijft: vrijheid maar voor wie? Wie kent niet  de oude beruchte communistische tirades tegen de burgerlijke “formele” vrijheid. Een revolutionair was pas vrij als hij als avantgardist brak met de gegoede burgerlijkheid en buiten de wet zijn vrijheid zocht.  Zoals Bob Dylan ooit zong:”If you live outside the law you have to be honest”.  Toch zit er een element van waarheid in dit onderscheid tussen “formele” en “werkelijke” vrijheid. Een manager van een bedrijf in zwaar weer heeft de “vrijheid” om werknemer A of B te ontslaan, maar niet de vrijheid om de opgelegde arbeidsvoorwaarden te veranderen. De les die moet worden geleerd, is dat de hedendaagse Europese vrijheid eigenlijk functioneert als een complex netwerk van juridische, educatieve, ethische, economische voorwaarden als de onzichtbare zwarte achtergrond van onze “echte” vrijheid. Een van de rare gevolgen van de financiële crisis van 2008 en de maatregelen om met enorme sommen geld banken te helpen was de opleving van het werk van Ayn Rand ( Fountainhead, Atlas Shrugged). Deze radicale expressie van “greed is good” kapitalisme bracht Europese regeringskringen ertoe het scenario te introduceren waar grote sommen geld niet gingen naar arme sloebers, maar naar de Ayn Rand titanen van de banken, de zogenaamde creatieve greed kapitalisten. De gewone belastingbetaler  betaalde voor deze mislukte geniale bankiers die wisten hoe de toekomst eruit zou zien. Deze merkwaardige oplossing waar ook sociaaldemocraten als Wouter Bos aan meededen roept de volgende vraag op: Wat is het stelen van een paar duizend dollar waarvoor je de bak indraait voor een misdrijf in vergelijking met financiële speculatie waarmee tientallen miljoenen mensen van hun huizen beroofd zijn? Misschien had José Saramago gelijk toen hij voorstelde managers van grote banken en anderen die verantwoordelijk zijn voor de crisis als daders van misdrijven tegen de mensheid gewoon voor te leiden aan het  tribunaal in Den Haag. Niet alleen in naam van de rechtvaardigheid, maar ook om ze te beschermen tegen verdere mislukkingen. 2.Lang leve de bankier  In de context van dit discours is het ronduit absurd om te zien dat predikanten van de PKN en een hoogleraar theologie het opnemen voor de arme bankier die deze financiële meltdown op zijn geweten heeft zoals we o.a. konden lezen in de Letter en Geest bijlage van de Trouw van 30 augustus met als titel ‘Lang leve de bankier’. Kunnen we nog spreken over vrijheid wanneer het verdedigen van ons financiële fort zoveel slachtoffers opeist? Smalbrugge stelt in de Trouw echter dat bankiers de zondebokken zijn van onze tijd, te vergelijken met christenen in het oude Rome: ‘De Tiber stroomt over tot de stadsmuren, de Nijl valt droog of er is hongersnood. Meteen klinkt de kreet: ‘De christenen voor de leeuwen!’ Blijkbaar gaat het hoeden van deze herders niet verder dan hun eigen kudde. Waarom komen collega hoogleraren niet in opstand tegen deze onzin? Iedereen weet dat de werkelijke zondebok niet in Aerdenhout, London of aan de Zuidas woont. De werkelijke zondebok momenteel is diegene die momenteel door de westerse vrijheden met haar regeltjes, procedures, financiële restricties uitgesloten is van een menswaardig leven. De mimetische begeerte van Girard wordt tegenwoordig door de financiële markten zo hard aangewakkerd dat dit systeem alle verworven vrijheden opoffert.
3.Illusie van vrijheid In zijn beroemde artikel “Necropolitics” stelt Achille Mbembe, een Kameroens filosoof, dat hedendaagse vormen van onderwerping van het leven aan de macht van de dood (necropolitiek) opnieuw grondig herzien dienen te worden. Hedendaagse uitbuiting van kinderen in de mijnen van Congo, die mineralen (coltran) voor onze smartphones delven, kan niet zomaar onder de noemer van moderne slavernij of nieuw kolonialisme worden geschaard. Mbembe beweert zelfs dat Michel Foucault met zijn concept van biopolitiek als verzameling van disciplinaire maatregelen en controlemechanismen niet meer toereikend is om deze hedendaagse vormen van onderwerping te verklaren. Mbembe voegt het concept van necropolitiek toe, waarmee technologieën van vernietiging zintuiglijk zijn geworden en de keuze tussen leven en dood arbitrair is geworden. Het tijdperk van de necropolitiek wordt gekenmerkt door de inzet van wapens (drones, kernwapens) met maximale vernietigingskracht van personen en het creëren van death-worlds, waarin grote populaties zijn onderworpen aan voorwaarden van leven die de status hebben van levende dode. De meest bedreven uitvoering van necropolitiek volgens Mbembe is de hedendaagse koloniale bezetting van Palestina en de gruwelijke oorlog in Syrië. In de bijbel wordt veel gesproken over mensenketens. Israël is slaaf in Egypte en Babylon. We lezen hoe mensen in slavernij worden gedreven en hoe de mens geboren wordt in slavernij. Wie een slaaf is, is geen werkelijke mens. Hij is bezit van zijn meester. Achille Mbembe gaat een stap verder. De machinaties van ons huidige kapitalisme maakt van de verworpene een zombie, een levende dode zonder meester. Na Franz Fanon is de mens bij Mbembe verdoemder dan verdoemd. Zonder een greintje menselijkheid. Natuurlijk: Vrijheid is hier wel in allerlei liberale gedaantes en illusies, maar vaak ontbreekt de (vrije) wil om deze te realiseren. Wetenschappers van allerlei pluimage strijden met elkaar om deze vrije wil. Bestaat de wil nu wel of niet? Is de wil nu simpelweg een spier die je kunt trainen of is het een door God gegeven drijfveer waardoor we worden geleid? Dit soort schijndebatten kunnen de vrijheidsideologie die ons teistert niet verbloemen. Vrijheid sneuvelt per definitie op het slagveld van grotere (bancaire) belangen. Want wat is er nu aan de hand met de groeidiamant vrijheid? Het is een zeer propagandistisch woord geworden in de afgelopen eeuw. Maar voor wie is die vrijheid? Vrijheid in de handen van ideologische marketeers is goud waard. Er zijn uitzonderingen. 4.Wikileaks Het is twee jaar geleden dat Julian Assange van WikiLeaks werd beroofd van zijn vrijheid: Hij is nu permanent gedwongen in het appartement van de Ecuadoriaanse ambassade in Londen te verblijven. Komt hij buiten het appartement, dan wordt hij onmiddellijk gearresteerd. Wat deed Assange om zijn vrijheid te verliezen? Assange en zijn klokkenluider collega’s zijn vaak beschuldigd van landverraad, maar in de ogen van de overheid hebben ze iets veel ergers gedaan. Assange ondermijnt het principe van spionage en geheimhouding, want zijn doel is geheimen openbaar maken. Sinds  Wikileaks kunnen wij niet meer doen alsof we niet weten dat onze vrijheid een illusie is. De overheid controleert ons op allerlei manieren. Inderdaad de VS behandelen gevangenen niet zo slecht als in bijvoorbeeld China. Maar dit is de reden waarom de VS een bedreiging voor onze vrijheid is. De maatregelen van controle door de VS worden helaas niet gezien als controle, terwijl de onvrije, Chinese gevangenispraktijken openlijk worden weergegeven. In een land als China zijn de beperkingen van de vrijheid voor iedereen duidelijk zonder illusies. In de Verenigde Staten zijn formele vrijheden gegarandeerd, zodat de meeste mensen hun leven als vrij ervaren en niet eens bewust zijn van de mate waarin ze worden gecontroleerd door staatsmechanismen. Klokkenluiders zoals Assange doen iets veel belangrijkers: ze ontbloten de openbare onvrijheid waarin we onszelf als vrij ervaren. Kortom: Assange maakt duidelijk dat de grond voor welke vrijheid dan ook ontbreekt. 5.Ratten In mei 2002 werd gemeld dat wetenschappers van New York University met een computerchip signalen rechtstreeks kunnen doorgeven aan de hersenen van een rat, waardoor wetenschappers bewegingen van de rat kunnen besturen door middel van een stuurmechanisme, zoals deze gebruikt wordt in een remote-control speelgoedauto. Voor het eerst werd de vrije wil van een levend dier door een extern apparaat bestuurd. Hoe ervaart de onfortuinlijke rat, die daadwerkelijk werd bestuurd van buiten, zijn bewegingen? Is de rat totaal niet bewust dat zijn bewegingen worden gestuurd? Misschien ligt daar het verschil tussen de Chinese burger en de vrije burgers van de westerse, liberale landen: de Chinese menselijke ratten zijn tenminste bewust dat ze worden gecontroleerd, terwijl de domme westerse ratten zich niet bewust zijn hoe hun bewegingen worden gecontroleerd. 6.Afgrond Is WikiLeaks daarom het nastreven van een onmogelijke droom? Zeker niet, en het bewijs is dat WikiLeaks de wereld al heeft veranderd sinds zijn onthullingen. Niet alleen hebben we veel geleerd over de illegale activiteiten van de VS en andere grote mogendheden. Niet alleen brengt Wikileaks met onthullingen geheime diensten in verlegenheid en lokt ze wetgevende besluiten uit om ze beter te beheersen. WikiLeaks heeft veel meer bereikt: miljoenen gewone mensen zijn zich bewust van de samenleving waarin ze leven. Iets dat we tot nu toe stilzwijgend hebben getolereerd wordt nu als problematisch gezien. De illusie van vrijheid. We geloven en willen vrij zijn, maar we zijn het niet. We worden gevoed met het idee dat we vrij zijn. Echter de permanente controle bepaalt ons leven. Dit is de reden waarom Assange is beschuldigd van het veroorzaken van zo veel schade. Toch is WikiLeaks niet gewelddadig. We kennen allemaal de klassieke scène uit cartoons: de kat die een afgrond bereikt, maar gaat lopen, die negeert dat er geen grond onder de voeten is; de kat begint te vallen wanneer hij naar beneden kijkt en de afgrond ziet. Wat WikiLeaks doet is de huidige machthebbers dwingen om naar beneden te kijken. De reactie van veel mensen, die gehersenspoeld zijn door de media, was dat je je geen zorgen hoefde te maken over de onthullingen van Wikileaks.  De reactie van deze zelfde mensen is nu dat je je beter maar wel zorgen kan maken.

7.Ontwaken Het zijn deze zorgen die tegenwoordig zo vaak ontbreken in de theologie en zeker bij Smalbrugge en zijn bankiers. De zorgen over de illusie van vrijheid. De zorgen die bijvoorbeeld Afrikaanse leden van de kerk samen met Mbembe wel hebben. Het is de positie van Paulus, die duidelijk maakt in zijn Efezebrief dat we dienen te ontwaken. Ontwaken uit de ideologie. Opstaan uit de doden. De ideologie van de vrijheid van ons afwerpen. Wij zijn immers de willoze ratten geworden aangestuurd door de prachtige praatjes van de priesters van de vrijheid en democratie. Bij Marx moeten we een onderscheid maken tussen zijn filosofische geschriften en de concrete houding die hij heeft aangenomen tegenover de historische bewegingen van zijn tijd. Filosofisch gezien spreekt hij over religie als ‘opium van het volk’ – dat is bekend. Maar zelfs in dietekst zegt hij dat religie concreet de uitdrukking kan zijn van een vorm van verzet tegen de onderdrukking. Vandaar ontwaakt verworpenen der aarde. Dit verzet tegen onderdrukking zit besloten in een ieder mens en is bij uitstek een christelijke notie. Maar die bevrijdingsgedachte is anders geregeld dan men zou denken. Vreemd genoeg is deze bevrijding vanuit Gods Wil georganiseerd. 8.Uw wil geschiede In het hof van Gethsemané citeert Jezus deze bede uit het Onze Vader woordelijk. De wil van God, zo blijkt daar, is de weg die Jezus zal gaan, tegen alle verzoeking in. Gods wil zal geschieden, dwars tegen alles wat dit lijkt te ontkennen in. Bij het woordje ‘wil’ (Grieks thelèma) denken wij vooral aan algemeen menselijke, subjectieve eigenschappen als ‘wilskracht’ en onze al dan niet ‘vrije wil.’ ‘Wil’ is echter in de bijbel nooit abstract. Dat is veel te vrijblijvend. Veel te liberaal. De wil is niet, zoals bij Immanuel Kant, een zuivere geestesgesteldheid. Het is in de bijbel altijd deel van een concrete handeling, nooit wat iemand eigenlijk zou willen. De eerste vraag is nu: wat is die wil van God/JHWH? Daarover bestaat geen misverstand. Paulus omschrijft in Rom. 12:2 de wil van God als: wat goed is en welgevallig en gaaf. Anders gezegd: Gods wil is de goede schepping. Daarin kunnen wij menselijk leven. Niet in de necropolitieke, bancaire gekte van Smalbrugge. Het is dus een afschuwelijk misverstand te denken dat alles wat er gebeurt ‘Gods wil’ is. Wanneer de andere goden (de economie, de markt, het individu, geld etc.) luchthartig terzijde worden geschoven, krijgt die ene god overal de schuld van. Zaken als rampen, geweld, wanhoop en verdriet, kortom alles wat ‘zonde’ of ‘kwaad’ heet, zijn echter absoluut niet de wil van deze God. Ze kunnen op geen enkele manier aanspraak maken op zijn Welbehagen. De tweede vraag is: wie doet nu de wil van God? Want dat de wil van God is er om gedaan te  worden, daarover behoeft geen twijfel te bestaan. De vraag is alleen: door wie en hoe? Het is precies wat Paulus zegt in Fil. 2:13 “want het is God, die in jullie werkt, zowel het willen als het werken, vanwege zijn welbehagen.” De wil van God is geen taak, maar een geschenk. Gods genade kent geen einde. In zekere zin is Julian Assange een gestalte van deze woorden. Hij ontwaakt uit de ideologie en staat op uit de death worlds van ons kapitalistische systeem. En breekt hiermee door de hoge muur van ideologie en moraal (Efeze 2.14).

Achille Mbembe – Kritiek van de zwarte rede, Verwacht: oktober 2015 ISBN 9789089536068 | paperback | 300 p. | 14 x 22 cm 2015 | 1e druk | Uitgeverij Boom.