Oecumenisch denkplatform voor hartstochtelijke en maatschappelijk betrokken theologie. Ook op twitter en facebook

Ophef nr. 1/2 2007 God is terug

Ophef 2007 nr 1 en 2Redactioneel

 

Daar ligt ie dan, de eerste Ophef van de jaargang 2007. Het is, zoals al in het verlate vierde nummer van de vorige jaargang werd aangekondigd, een dubbelnummer 1 / 2 geworden. Want of God terug is in het publieke domein, zoals in het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid wordt beweerd, of juist weer verder weg is, zoals de cijfertjes van het rapport God in Nederland lijken te laten zien, een en ander is niet ongemerkt voorbijgegaan. En als God terug is, welke god is dan terug? De mooiste formulering van de veranderde godsdienstigheid vind ik nog steeds (met een variatie op de titel van een opstel van Toine van den Hogen in combinatie met het beroemde boek van Geert Mak): Hoe God verdween uit Jorwerd en opdook tussen de meubeltjes van Ikea!

Maar de God die verdween uit Jorwerd, was de God van de kerk die midden in het dorp stond en de God, die opdook tussen de meubeltjes van Ikea, was de god van de solo-religiositeit, van het warme gevoel en de lifestyle en een ieder zijn eigen leefwereld en zijn eigen individuele god.

We hebben een aantal mensen gevraagd om hun duiding van deze “terugkeer van God of terugkeer van de religie in het publieke domein” te geven. En – het zal u niet verbazen – de duidingen lopen nogal uiteen. Al zult u wellicht in de artikelen van Theo Salemink en van Erik Borgman een zekere verwantschap ontdekken. Beiden willen af van de negatieve connotatie van het begrip “religie”. Het begrip, maar ook de realiteit die ermee wordt aangeduid, heeft een metamorfose ondergaan en het grote probleem is hoe het nieuwe fenomeen ‘religie’ geduid moet worden. Is het dreiging, is het troost, is het een bron van normen en waarden? Samen bieden Theo en Erik een uitvoerig spectrum van mogelijkheden om deze ontwikkelingen te duiden. Hoewel het geen uitgangspunt of opzet was geweest bij het vragen van auteurs, merkte ik opeens, dat – anders dan doorgaans het geval is – het merendeel van de auteurs ditmaal katholiek was (daar hadden onze katholieke zusters en broeders overigens dik recht op na al het wel en wee van de PKN in vorige afleveringen). Dat heeft ongetwijfeld met het thema te maken: de koudwatervrees voor nieuwe religiositeit is bij protestanten ongetwijfeld groter dan bij katholieken en bij ons ten lande waren het vooral de katholieken rond het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving die deze problematiek als eersten zagen en in publicaties aan de orde stelden.

Ger Groot was katholiek, beschouwt zichzelf niet meer als gelovig, maar de manier waarop hij godsdienst duidt hangt zeker ook samen met zijn achtergrond. Op het Amsterdamse Leerhuis Tenach en Evangelie, waar uw hoofdredacteur voor een niet onbelangrijk deel van zijn tijd werkzaam is, proberen we een “Groot Gesprek” te organiseren over de betekenis van geloof, religie of godsdienstigheid door de eeuwen heen. Een gesprek waarin gelovige en niet-gelovige mensen proberen elkaar te begrijpen en van elkaar te leren. In dat kader was Ger Groot, bekend als columnist van NRC en Groene, uitgenodigd. Na zijn spannende inleiding vroeg en kreeg ik toestemming om zijn verhaal in Ophef af te drukken.

Het verhaal van Heleen Zorgdrager kijkt van een andere kant tegen de herleving van de religie aan. Door Kerk in Actie werd zij uitgezonden naar de Oekraïne en was daar getuige van de revival van de godsdienst. Als we het hebben over de terugkeer van de godsdienst in het publieke domein wordt vaak gekeken naar de Islam in de westerse wereld. Maar ook het merendeel van het voormalige Oostblok is (of wordt) onderdeel van de Europese Gemeenschap. In deze landen speelde de religie (althans in het openbaar) noodgedwongen een geringe rol, maar is nu overal in opkomst. Nog niet zo lang geleden zagen we de vroegere leider van de KGB en huidige president van Rusland naast de patriarch van Moskou staan bij de uitvaart van Jeltsin. Hij slaat zijn kruis op orthodoxe wijze alsof hij zijn leven lang niet anders heeft gedaan. Hoe het gaat in de Oekraïne na de oranjerevolutie met pro-russische en anti-russische orthodoxe kerken, wordt ons verteld door Heleen en zij leverde daarbij ook de foto’s aan.

We gaan werkelijk het hele spectrum langs, want na het katholicisme en de oosterse orthodoxie komt ook de godsdienstige opleving binnen het protestantisme aan de orde in het gesprek dat onze redactrice Anne Kooi had met Akke van der Kooi, docente dogmatiek aan de locatie Kampen van de Protestantse Theologische Universiteit.

Trinus Hoekstra, redacteur van Ophef, mede-directeur van DISK en werkzaam bij Kerk in Actie, is al jarenlang een fervent lezer van de Duitse filosoof Sloterdijk, die daardoor een regelmatig gespreksonderwerp is bij onze redactievergaderingen. Hij voorziet ons zelfs van leesverslagen en samenvattingen van een omvang waarbij de artikelen uit deze Ophef maar kleintjes zijn. Natuurlijk vroegen we hem om een bespiegeling over Sloterdijk en de terugkeer van de religie.

U kent Albert Slaats van zijn soms grimmige, soms vrolijk ironische columns onder het kopje ‘heftig’ achter in ons blad (ook in deze uitgave), maar dit keer schreef hij ook mee aan het themagedeelte: Gaat God ter ziele of geeft hij de geest? (een metrum en stafrijm waar de Heilandvertalers van zullen smullen). Hij spreekt over een demissionaire kerk. Zijn het niet de kerkleiders zelf die zich (en daarmee hun kerken) terugtrekken uit het werkelijke leven? Over de teloorgang van het arbeidspastoraat, waar niet alleen geen traan om wordt gelaten door de kerkleiding maar ook nog eens stevig gestimuleerd.

Rainer Wahl schreef een bijbelse verkenning over de terugkeer van God, zoals hij die aantrof bij de grote schriftprofeten Jesaja en Jeremia.

Het themagedeelte van deze Ophef is daarmee afgesloten. Stevige kost! Daarom tot slot een groot aantal andersoortige en kortere artikelen. In de eerste plaats is daar onze dichter en columnist Hans Groenewegen weer met een bijdrage die hij in de begeleidende mail aanduidde als “het ophef-paard”. Over “het bericht van mijn eigen hengst” van Lucebert. Na de poëzie de beeldende kunst: Dick Boer over een beeld van Fritz Cremer: Hij redt het niet alleen.

Ab Kerssies bespreekt de recent verschenen bundel Solidariteit in de polder en daarmee zijn alle redactieleden schrijvend aanwezig in dit nummer!

Van de hand van Dick Boer is er ook nog de bespreking van een “verschrikkelijk boek” van René Süss. Verschrikkelijk niet omdat het onwaarschijnlijk slecht of onwaarschijnlijk goed zou zijn, maar verschrikkelijk vanwege het onderwerp: het ongehoorde antisemitisme van de grote hervormer Maarten Luther.

Rinse Reeling Brouwer schreef over de presentatie van mijn boekje over Ter Schegget en de bekendmaking van de oprichting van de G.H. ter Schegget-stichting, waarover u alles vindt op de nieuwe website www.ghterschegget.nl. Zelf besprak ik het boek van A.F.U. Braakman over leven en werk van Gerrit Jan Heering, een eerste deel in een nieuwe serie theologenbiografieën van onze eigen uitgeverij Narratio. We wensen u veel leesplezier met dit dubbelnummer dat de omvang van een boek heeft gekregen en hopen u wellicht te zien op de ledenvergadering die in dit blad wordt aangekondigd.

 

Wilken Veen

 

inhoud

1. Redactioneel

    Wilken Veen

2. Over de publieke rol van religie na 11/09

    Theo Salemink

3. Godsdienst en zijn waarheid

    Ger Groot

4. De terugkeer van religie als al het vaststaande vervluchtigt

    Erik Borgman

5. Wil de ware kerk van Kiev opstaan?

    Heleen Zorgdrager

6. Christelijke ‘identiteit’: eigendom of (op)gave

    Anne Kooi

7. God en het Kristalpaleis – over de ‘terugkeer van God’ bij Peter Sloterdijk

    Trinus Hoekstra

8. Gaat God ter ziele of geeft hij de geest?

    Albert Slaats

9. God keert terug en mensen vertrekken

    Rainer Wahl

10. In vino veritas

     Hans Groenewegen

11. Hij redt het niet alleen

     Dick Boer

12. Solidariteit in de polder?

     Een boekbespreking door Ab Kerssies

13. …zwerfVUIL…

     Johannes Diepersloot

14. Een verschrikkelijk boek

     Dick Boer

15. Ledenvergadering VTM

16. Geweten – Gebed – Gemeente

     Een verslag van Rinse Reeling Brouwer

17. A.F.U Braakman, Heimwee naar het Koninkrijk

     Een recensie door Wilken Veen

18. Vakliteratuur met VTM-voordeel

19. Heftig