Oecumenisch denkplatform voor hartstochtelijke en maatschappelijk betrokken theologie. Ook op twitter en facebook

Ophef nr. 3/4 2010 | Oogst

Ophef 2010 3en4Redactioneel

 

Daar ligt zomaar opeens en niet van tevoren aangekondigd een dubbeldik nummer van Ophef voor u. Ik zal proberen uit te leggen, hoe dat gekomen is. Aan het slot van rnijn vorige redactioneel schreef ik “Het volgende nummer, gepland voor begin oktober, heeft als thema ‘Theologie en economie’. U wordt van harte uitgenodigd daarvoor een bijdrage te leveren”. Daarvan is gebruik gemaakt en daar zijn we heel erg blij mee. Daarnaast hadden we zelf natuurlijk ook een aantal mensen gevraagd om een bijdrage te leveren. Er was een Samenwijzerdag, waar een belangrijke discussie werd gevoerd, waarvan we u ook nog de inleidingen ter lezing aan wilden bieden. En toen hadden we opeens – ondanks het feit, dat we over het thema theologie en economie een tweetal artikelen waar we op hoopten niet kregen – te veel kopij voor een nummer, we konden een deel doorschuiven naar nummer 4, maar we konden ook, en daar heeft de redactie voor gekozen, nog een groot artikel invoegen, dat eigenlijk te lang was, maar in een dubbelnummer niet zou misstaan en zo een nummer 3/4 afleveren. En juist toen we dat besloten hadden en de verschijningsdatum wat opgeschoven was, overleed Gerard Somsen en waren we blij, dat we over hem nog een paar goede woorden in dit nummer op konden nemen.

Daar beginnen we dan ook mee. Met een “in memoriam” voor Gerard Somsen, die 25 september j.l. op vijfenzeventigjarige leeftijd overleed.

Toen wij kozen voor ons thema dachten we in eerste instantie vooral aan de actuele situatie en niet zo zeer aan de geschiedenis, maar toen Haijo de Jonge vroeg of we geïnteresseerd waren in een artikel over Leonhard Ragaz, een Zwitserse religieuze socialist die actief was in het begin van de vorige eeuw, heb ik onmiddellijk ja gezegd, want het als theoloog actief zijn in de maatschappelijke strijd en nadenken over de economische verhoudingen is daar ergens begonnen.

Wat we bovenal wilden was een degelijk analytisch artikel, waarin een economisch geschoold theoloog ons huidig tijdsgewricht zou analyseren en duiden. Omdat we vorig jaar wegens gebrek aan belangstelling een studiedag over ons thema af moesten zeggen, veronderstelden we dat de toen gevraagde inleiders vast hun bijdrage al klaar hadden liggen en dat dit het hart van ons nummer zou vormen. Dat bleek niet het geval. In plaats daarvan vertaalde ik een artikel van Franz Joseph Hinkelarnmert over het cynische kapitalisme. Na de val van de muur en het “reëel bestaande socialisme” in Europa is het kapitalisme cynisch geworden. Ze gaat er domweg van uit dat er geen alternatief voor het kapitalisme bestaat (en gegeven het feit, dat daarvoor een stevige machtspositie, zo niet een hegemoniale maatschappelijke positie, noodzakelijk is, heeft het daar op dit moment nog gelijk in ook). Ze verklaart dat systeem dus voor heilig en haar mogelijke tekortkomingen liggen niet aan het systeem, maar aan de mensen, die zich onvoldoende voegen naar dit systeem.

Annernike van der Meiden en Hans Dirk van Hoogstraten voerden een discussie over de dankdag voor gewas en arbeid in het blad VrijZinnig. Wij gaven hen de ruimte om dit voor Ophef wat verder uit te diepen: de economie van het oogsten.

Tijdens onze jaarlijkse brainstorm, dat is een wat uitvoeriger en genoeglijker redactievergadering, waarin we de thema’s voor het komende jaar in alle voorlopigheid proberen vast te leggen, discussieerden we ook uitvoerig over het thema theologie en economie. We stelden eerst vast dat economie een soort “theologie”, een uitspraak over de goden van onze tijd” is geworden en eigenlijk als onaantastbaar wordt beschouwd. DE ECONOMIE moet uit de crisis, daar is alles en iedereen het over eens, maar het zijn concrete mensen die er de gevolgen van dragen (zowel van de crisis als van de poging uit die crisis te komen, kunnen we na het regeerakkoord vaststellen). Maar hoe ontstaat zo’n heilig geloof in “de economie”, welke “kerk” belijdt dit geloof? We kwamen uit bij de media. En zo ontstond de vraag aan Tiers Bakker om daarover te schrijven: de media en de theologie.

De klassieker onder de teksten over theologie en economie, over de verhouding van de godsdienst tot de maatschappelijke strijd is natuurlijk de opiumtekst van Karl Marx, en maar liefst twee leden van onze vereniging waagden zich aan een beschouwing over deze tekst. Omdat ze bepaald niet tot dezelfde inzichten komen, bieden wij u beide aan, een opiumtekst van Dick Boer en een opiurntekst van Han Dijk.

Op 11 september werd in de Thomaskerk in AmsterdarnZuid de Samenwijzerdag gehouden, een inmiddels alweer bijna ‘traditie’ geworden studiedag van verschillende links christelijke verenigingen, waaronder de Basisbeweging Nederland, Kerk en Vrede en VTM. Het thema luidde In Godsnaam, in Vredesnaam en de aanleiding was de oproep van 138 islamitische geleerden om te komen tot een multireligieus gesprek. In reactie daarop schreef Hebe Kohlbrugge in samenspraak met een aantal medestanders een open brief aan de synode, waarin deze geadviseerd werd niet op dit verzoek in te gaan. Voor en tegenstanders van laatstgenoemd schrijven bleken dwars door de traditionele links/rechts tegenstellingen heen te lopen. Aanleiding om hier een stevige discussie over te houden. De twee hoofdreferaten werden dan ook gehouden door Anton Wessels, islam-kenner en overtuigd tegenstander van de brief van Hebe Kohlbrugge C.S., en At Polhuis, een vroegere predikant van het Oude wijkenpastoraat in Rotterdam en medeondertekenaar van de brief van Kohlbrugge. Ik wil jullie niet verhelen, dat mijn sympathie meer bij Wessels ligt, maar we leggen graag de tekst van beide lezingen aan jullie voor.

Alweer iets langer geleden, op 19 juni, hield de Vereniging voor Theologie en Maatschappij haar jaarvergadering. Na de gebruikelijke huishoudelijke vergadering, waarin o.a. de jaarrekening en de begroting werden besproken en goedgekeurd, was er een inhoudelijk gedeelte, dat ingeleid werd door Herman Meijer, oud-voorzitter van GroenLinks, ex wethouder van Rotterdam en medeoprichter van de beweging Christenen voor het Socialisme in 1974. De tekst van zijn inleiding met als titel “Om het democratisch gehalte” drukken we hier graag af, omdat die vanwege de laatste verkiezingen en de nieuwe rechtse regering, die juist in deze dagen tot stand komt, zo ongemeen actueel is.

Johannes Diepersloot veegde opnieuw wat Zwerfvuil bij elkaar. Het overlijden van zijn zuster was voor hem aanleiding tot een heel bijzondere bespiegeling.

We bespreken voor jullie een viertal boeken, waarvan wij denken, dat ze interessant zijn voor Opheflezers. We beginnen met het boek over de theoloog Oepke Noordmans van Karel Blei, dat door Marino Camarasa wordt besproken. Zelf besprak ik het boek van mijn vroegere collega uit Amsterdam Jannet van der Spek. De kramp voorbij, een reflectie op de kerkelijke presentie in achterstandswijken. Hub Crijns, directeur van DISK bespreekt de studie Beroep en bezieling over de gesprekken die pastores voerden met mensen op de werkvloer. Dick Boer bespreekt tenslotte het laatste boek van Rene Suss, De geest bemint de buitenkant. Jodendom in fragmenten.

En dan is er nog een toetje en niet zomaar een. Onze oud-hoofdredacteur Wessel ten Boom is al sinds jaar en dag een fanatiek Vestdijk-lezer. In 1947 schreef Vestdijk, als niet-gelovige, een groot essay over de toekomst van de religie. Dat kon toen nog. Hoe het verder moet, met de religie, het christendom, de kerk, dat is – toen en nu – een vraag, die van grote betekenis is voor ieder denkend en maatschappelijk bewust mens. Wessel ten Boom zou dat gesprek ook nu graag aan willen wakkeren en schreef daartoe een theologisch pamflet met als titel “Vestdijk en de theologie”. Wessel hoopt op reacties, misschien weI op een studiedag, een nieuw elan. Je kunt die reacties naar hem sturen, maar als u ze aan ons stuurt, zorgen wij ook weI dat ze ter bestemder plaatse komen.

We zijn niet gewend om reclame op te nemen en doen dat strikt genomen ook nu niet, maar toen mij door Ries Nieuwkoop werd gevraagd om reclame te maken voor een studiereis, waarbij Miskotte wordt gestudeerd in Roemenië en nog weI onder leiding van Dick Boer, de voorzitter van onze vereniging, kon ik moeilijk nee zeggen.

Als altijd heeft Albert Slaats het laatste woord en dat is opnieuw een heftig woord.

Aan het slot van het vorige redactioneel noemde ik het thema voor het volgende nummers en dat leidde, tot onze grote vreugde, tot een heel aantal inzendingen. We proberen er een gewoonte van te maken. Ons volgende nummer gaat over – opnieuw een klassiek thema – “geloof en politiek”. Je mag daar een hele diepzinnige verhandeling over houden, maar we zouden ook blij zijn met mensen die ons schrijven hoe ze in de praktijk omgaan met de forse politieke ommezwaai die tot stand is gekomen met een regering, die gedoogd wordt door de populisten van Wilders. Zeg je daar iets over in je werk, als je predikant bent: in je preek. Denk je dat het misschien weI goed is voor ons land om als een soort schokeffect erachter te komen hoeveel slechter het kan of zie je met angst en beven een beige, zwarte of bruine toekomst naderbij komen. We horen het graag van jullie. Dat volgende nummer zal het eerste nummer van de nieuwe jaargang worden en we gokken erop, dat we dat rond 15 februari bij jullie in de bus hebben. Wie daarvoor een artikel in wil leveren zal dat uiterlijk in de derde week van januari in moeten sturen. We wachten met spanning af en wensen jullie nu al een vrolijke Sinterklaas, een zalig kerstfeest, een gelukkig nieuwjaar.

 

Wilken Veen

Inhoud

1. Redactioneel

    Wilken Veen

2. In Memoriam Gerard Somsen

    Dick Boer, Harm Dane, Willem van der Meiden en Wilken Veen
3. Post tenebras lux!

    Haijo de Jonge
4. Het cynische kapitalisme en zijn kritiek

    Franz I. Hinkelammert (Vertaling: Wilken Veen.)
5. De economie van het oogsten

    Hans Dirk van Hoogstraten en Annemike van der Meiden
6. Media en theologie

    Tiers Bakker
7. Opium of protest

    Dick Boer
8. Religie in links perspectief Marx’ Opiumtekst revisited

    Han Dijk
9. In vredesnaam

    Anton Wessels
10. Verbreek het zwijgen!

     At Polhuis
11. Om het democratisch gehalte

     Herman Meijer
12. Noordmans, De kramp voorbij

     Een boekbespreking door Wilken Veen
13. …zwerfVUIL…

     Johannes Diepersloot
14. Beroep en bezieling
15. Pastores in gesprek met mensen op de werkvloer

     Hub Crijns
16. Een heerlijk oppervlakkig boek

     Dick Boer
17. VESTDIJK EN DE THEOLOGIE

     Wessel ten Boom
18. Heftig

     Albert Slaats
19. Miskotte lezen met collega’s in Roemenië
20. Vakliteratuur bij Narratio