Oecumenisch denkplatform voor hartstochtelijke en maatschappelijk betrokken theologie. Ook op twitter en facebook

Ophef nr. 5 1994 Miskotte Honderd en één

Ophef 5 1994Redactioneel

 

Herdenken is als onderdeel van het bewaren van het maatschappelijke of collectieve geheugen levensnoodzakelijk. Vandaag de dag misschien nog wel meer dan voorheen. Terwijl tegelijkertijd onder druk van de commerciële en ‘massa culturele’ eisen van dat ‘vandaag de dag’ veel van het herdenken – en er wordt wat herdacht en aangegrepen tot het organiseren van manifestaties, tentoonstellingen en symposia – dreigt te resulteren in het vermaken van het herdenkbare tot kitsch. De afstand tussen het heden en de tijd van de herdenkbare persoon of het herdenkbare gebeuren wordt simpelweg opgeheven door platte invoeging van het verleden in het heden. Gevoegd bij de oh zo menselijke onhebbelijkheid ons – steeds maar weer – helden te maken kan herdenken dan verworden tot idolatrie, als summum van verderf van geschiedenis tot kitsch. Een kitsch waarin niet alleen de herinnering van het verleden maar ook de verbeelding van het heden en het verlangen van de toekomst geen betekenis meer hebben. En waarin het vermogen kritisch te onderscheiden te loor gaat. En in weerwil van de idolatrie-kritische strekking van de (bijbelse) theologie zelf is ook iemand als – de binnen protestants Nederland inmiddels als belangwekkend onderkende dominee-theoloog – K.H. Miskotte (1894-1976) niet zondermeer ervoor gevrijwaard idolaat tot kritisch vermaakt te worden. Maar verzet de inhoud van Miskottes gedachtengoed zelf zich gelukkig hier nogal tegen. En vandaar dat we het aangedurfd hebben – en ook omdat we als Ophef en VTM niet om deze markante theoloog heen kunnen – dit nummer vooral aan het herdenken van zijn inmiddels bijna honderd en éénjarig ‘bestaan’ te wijden, al is zijn gedachten-goed van jonger datum, en is de erkenning van het belang ervan pas in de afgelopen decennia gekomen. In de introductie Miskotte breekt door, van Willem van der Meiden, wordt onze motivatie voor dit themanummer nader verantwoord en Miskottes belang voor kerk, theologie en maatschappij geschat. Waar dit belang de huidige ontwikkelingen in de protestantse kerken betreft – het moeizame ‘samen op weg’ zijn naar meer oecumene – herlas Willem van der Meiden Miskottes ‘Korte nabetrachting over de Afscheiding van 1834’ als nog immer actuele problematisering. Laurens Hogenbrink concludeert dat Miskottes begrip van Europa theologisch, oecumenisch en politiek te kort schiet om (nog) bij te dragen antwoorden te vinden op de vragen die opkomen bij de Europese integratie. Terwijl volgens Wilfried de Pree, bij onderkenning dat deel van de argumenten gedateerd is, er nog steeds genoeg politieke overwegingen in het (mede) door Miskotte geredigeerde manifest van de Doorbraakbeweging ‘Wat bezielt ze’ staan, die te denken zouden moeten blijven geven, en dat niet alleen in de PvdA. Marcus Bakker, wiens ongebroken uitgangspunt de gelijkwaardigheid van de mensen is, vraagt zich bij herlezing van Miskottes bevrijdingspreek ‘Gods vijanden vergaan’ af of hij en velen met hem die zo vrij zijn Miskottes geloof in Christus niet te delen en derhalve het fascisme niet te zien als ten laatste vooral een aanval op de Heer der Kerk, maar te zien als uiterste consequentie van het principe van ongelijkwaardigheid met de Jodenvervolging als uiteindelijke gruwel, wel een werkelijke bondgenoot had in Miskotte. Coen Wessel liet zich verleiden zich als toehoorder van Miskottes kerstpreek uit 1937 ’t Liep tegen het nieuwe jaar’ voor te stellen, maar ontdekte daarmee de preek niet historisch juist te kunnen verstaan, en dat in 1994 allereerst geduldige lezing gevraagd is om de preekrecht te kunnen horen. Hans Peter Gramberg acht het belang van Miskottes waardering, in diens ‘Messiaansch verlangen’, van Henriëtte Roland Holsts lyriek en politieke oriëntatie na 1989 niet (meer) gelegen in zijn vroom-wijze – ook politiek te begrijpen – kapitteling van haar werk onder het teken van de messiaanse Verwachting, maar wel in het herinneren aan het gebod van de hoop. Terwijl we in het ons op een spannende tocht door de europese cultuur meevoerende artikel van Wessel ten Boom kennis krijgen van verschil en overeenkomst in de cultuur- en godsdienstkritieken van George Steiner en K.Heiko Miskotte. Wessel ten Boom ziet beiden als twee Wijzen uit het Oosten, reizend door een wereld doordrenkt van woord (en misverstand daaromtrent), en als pleitbezorgers van de noodzaak van transcendentie. Naast de vaste rubrieken treft u tevens de bijdrage van Hendrik-Jan ter Bals aan de viering van 70 jaar Kerk en Vrede, waarin hij wel zorgelijk over de financierbaarheid maar terecht voortzetting bepleit van het kerkelijke vredeswerk om bij te dragen aan een geweldloze samenleving/ Alsook een bijdrage aan deze viering van Bruno Schottstädt over de waardevolle kerk kritische, maar door de Vereniging bedreigde, ervaringen in de DDR-kerk.

 

Hans Peter Gramberg

 

Inhoud

1.   Redactioneel

      Hans Peter Gramberg

2.   Miskotte breekt door

      Willem van der Meiden

3.   Wat bezielde ze?

      Wilfried de Pree

4.   Een brug over honderdzestig jaren

      Willem van der Meiden

5.   Gods vijanden, of dat OOK?

      Marcus Bakker

6.   Verloren messiaans verlangen

      Hans Peter Gramberg

7.   Blinde overgave en rationele afkeer

      Coen Wessel

8.   Europa van Rome en Reformatie

      Laurens Hogebrink

9.   Een pleidooi voor transcendentie

      Wessel ten Boom

10. De zorgen van God

     Harris Brautigam

11. Kerk en Vrede 70 jaar

      Hendrik Jan ter Bals en Bruno Schottstädt

12. De dorsvloer zoekt

13. Prikbord

      Will Verhoef